U vàng ở da: Cơ chế bệnh sinh và dấu hiệu lâm sàng

U vàng ở da có thể vô căn hoặc là dấu hiệu của rối loạn lipid máu nguyên phát, tăng lipid máu thứ phát.

U vàng ở da: Cơ chế bệnh sinh và dấu hiệu lâm sàng. Ảnh minh họa
U vàng ở da: Cơ chế bệnh sinh và dấu hiệu lâm sàng. Ảnh minh họa

Đại cương

U vàng là sự lắng đọng lipid khu trú ở da, biểu hiện dưới dạng sẩn, mảng hoặc nodules trên da. U vàng ở da có thể vô căn hoặc là dấu hiệu của rối loạn lipid máu nguyên phát (có tính di truyền), tăng lipid máu thứ phát (do bệnh toàn thân hoặc thuốc, bệnh huyết học).

Các thể lâm sàng u vàng ở da bao gồm:

•              U vàng thể phát ban (Eruptive xanthomas)

•              U vàng thể phẳng (Plane xanthomas), bao gồm u vàng mi mắt (Xanthelasma)

•              U vàng thể củ (Tuberous xanthomas).

•              U vàng ở gân (Tendinous xanthomas).

•              U vàng thể sùi (Verruciform xanthomas).

Dữ liệu về dịch tễ u vàng ở da còn hạn chế. Xanthelasma – thể thường gặp nhất của u vàng ở da có tỷ lệ lưu hành từ 1 – 4 % trong dân số. U vàng ở da thường xuất hiện ở tuổi trưởng thành, tỷ lệ nam và nữ không có sự khác biệt. U vàng liên quan đến hội chứng tăng cholesterol máu gia đình thường khởi phát trước 10 tuổi.

Cơ chế bệnh sinh

Chất mỡ không tan trong nước, vì vậy trong máu chúng sẽ được vận chuyển dưới dạng là Lipoprotein. Các loại Lipoprotein gồm: Chylomicrons, Lipoprotein trọng lượng rất thấp (VLDL), Lipoprotein có trọng lượng thấp (LDL), Lipoprotein có trọng lượng cao (HDL).

Tất cả các Lipoprotein có vai trò gây nên các bệnh rối loạn chuyển hóa lipit trong đó có bệnh u vàng. Sự biến đổi của các Lipoprotein có thể là do khiếm khuyết di truyền như bệnh tăng mỡ máu tiên phát hoặc xảy ra thứ phát sau các bệnh đái tháo đường, suy giáp, hoặc hội chứng thận hư, nghiện rươu.

Các thuốc có thể dẫn đến tăng lipid máu (thường là tăng Triglyceride máu) bao gồm Estrogen, Tamoxifen, Prednison, Retinoids uống, Cyclosporine, Olanzapine, Nilotinib và thuốc ức chế Protease.

U vàng thể củ, thể gân, và thể phát ban thường liên quan đến rối loạn lipid máu di truyền hoặc mắc phải. Khi nồng độ Lipoprotein trong huyết thanh tăng đáng kể, tăng vận chuyển Lipoprotein qua các mao mạch trung bì, các đại thực bào ăn lipid tạo thành các tế bào chứa lipid có thể quan sát dưới kính hiển vi điển tử.

U vàng thể phẳng, thể sùi thường không liên quan tới rối loạn lipid máu. Người ta cho rằng có thể là do sự rối loạn chuyển hóa tại chỗ. Các phản ứng viêm và tăng tính thấm thành mạch được coi là nguyên nhân có thể gây ra tình trạng này.

Lâm sàng

Tổn thương trong u vàng ở da là các ban đỏ đến sẩn, mảng hoặc nodules màu vàng do sự lắng đọng lipid trong da.

Đặc điểm mô học đặc trưng là đại thực bào chứa lipid, còn gọi là tế bào bọt (Foam cell). Số lượng tế bào bọt và sự  xuất hiện của các tế bào viêm, lắng đọng lipid ngoại bào và xơ hóa thay đổi theo thể lâm sàng và thời gian xuất hiện của u vàng. Xanthomas eruptive thường có lắng đọng lipid ngoại bào nổi bật, u vàng thể củ và gân thường có các tế bào bọt lớn với xơ hóa liên quan.

U vàng thể phát ban

– Tổn thương dát đỏ đến sẩn vàng từ 1-5 mm, khởi phát đột ngột. Thường gặp ở mặt duỗi của chi và mông. Dấu hiệu Koebner (sự xuất hiện u vàng tại các vị trí chấn thương da) có thể gặp.

Tổn thương sẩn vàng, bóng tập trung số lượng lớn vùng ngực và cánh tay. Ảnh minh họa

– U vàng thể phát ban thường liên quan tới tăng Triglyceride máu. Đôi khi, Xanthomas eruptive là dấu hiệu ban đầu của bệnh tiểu đường, viêm tụy do tăng Triglyceride máu.

– Mô bệnh học: các tế bào bọt, thâm nhiễm hỗn hợp tế bào viêm bao gồm Lympho, bạch cầu trung tính và mô bào, có hình ảnh lắng đọng lipid ngoại bào. Số lượng tế bào bọt ít trong giai đoạn sớm.

U vàng thể củ

– Tổn thương là các sẩn hoặc nốt sần màu vàng hoặc ban đỏ nằm trên khớp hoặc mặt duỗi của tứ chi, đặc biệt là khuỷu tay và đầu gối, đơn độc hoặc tập trung lại thành đám lên tới 3 cm.

– Thường liên quan tới tăng Cholesterol máu, như hội chứng tăng Cholesterol máu gia đình (nồng độ LDL tăng).

– Mô bệnh học: Nhiều tế bào bọt. Thâm nhiễm viêm nhẹ cũng có thể có mặt. Xanthomas củ cũ có thể biểu hiện tăng nguyên bào sợi và lắng đọng collagen.

U vàng thể gân

– Tổn thương là các nốt sần mịn, chắc nhưng di động, có màu da. Chúng xuất hiện trên gân hoặc dây chằng, phổ biến nhất là gân Achilles. U vàng gắn vào gân và sẽ di chuyển khi gân di động.

Sẩn vàng, chắc vùng khớp đốt bàn ngón tay. Ảnh minh họa

– Thường liên quan đến hội chứng tăng Cholesterol máu di truyền do nồng độ LDL tăng cao, hoặc do đột biến thụ thể LDL hoặc khiếm khuyết trong LDL apoprotein, Apolipoprotein B-100. – Mô bệnh học tương tự như u vàng thể củ.

U vàng thể phẳng

– Tổn thương là các dát, mảng màu vàng, sờ mềm. Thường gặp quanh mí mắt (Xanthelasma), cổ, thân, vai và nách.

Tổn thương u vàng phẳng vùng mi mắt (Xanthelasma). Ảnh minh họa.

– Có thể có hoặc không liên quan tới tăng lipid máu nguyên phát hoặc thứ phát.

U vàng ở các vị trí: Đường chi vân tay, nếp gấp của lòng bàn tay thường liên quan với hội chứng Familial dysbetalipoproteinemia. U vàng thể phẳng cũng có thể liên quan tới tăng Cholesterol máu do ứ mật trong viêm đường mật mật tiên phát hoặc do hội chứng Alagille.

Mối liên quan giữa Xanthelasma và rối loạn lipid máu chưa rõ ràng. 15 nghiên cứu kiểm soát đánh giá nồng độ lipid huyết thanh ở bệnh nhân Xanthelasma cho thấy nồng độ cholesterol toàn phần trong huyết thanh và LDLs cao hơn so với nhóm đối chứng khỏe mạnh.

Bệnh nhân Xanthelasma cũng có nồng độ Apolipoprotein B cao hơn và độ dày nội mạc động mạch cảnh cao hơn cho thấy nguy cơ mắc bệnh xơ vữa động mạch.

– Hội chứng u vàng thể phẳng khuếch tán có lipid máu bình thường (Diffuse normolipemic plane xanthoma ) là một type hiếm gặp của u vàng thể phẳng đặc trưng bởi sự bùng phát đối xứng của các u vàng phẳng trên mặt, cổ và thân trên nhưng không bị tăng lipid máu.

Các u vàng này thường gặp ở những bệnh nhân bị rối loạn huyết học, chẳng hạn như bệnh lý đơn dòng, đa u tủy xương, bệnh bạch cầu, hội chứng Myelodysplastic và rối loạn tế bào Lympho (ví dụ, bệnh u Lympho tế bào B). U vàng có thể là dấu hiệu chẩn đoán bệnh lí huyết học.

– Mô bệnh học: Lắng đọng các tế bào bọt ở lớp trên của trung bì. Các tế bào viêm có thể ít hoặc không có. Sinh thiết của Xanthelasma cho thấy hình ảnh lông tơ nhỏ, lớp cơ mỏng, phù hợp với vị trí mí mắt.

U vàng thể sùi

– Tổn thương là các sẩn đơn độc, phẳng hoặc sùi thường phát triển trong khoang miệng hoặc trên da vùng sinh dục ngoài.

U vàng thể sùi vùng lưỡi. Ảnh minh họa

– Có thể phát triển độc lập hoặc liên quan đến một loạt các rối loạn như ly thượng bì bọng nước, hôi chứng CHILD, phù bạch huyết mãn tính hoặc lichen phẳng ở miệng.

– Mô bệnh học: Thường đặc trưng, hình ảnh thượng bì quá sản dạng nhú, á sừng xâm lấn hình chén. Có bạch cầu trung tính và tế bào bọt trong u nhú.